نام اصلی امیرکبیر محمدتقی بود که بعدها تقی نامیده می شد و عناوین والفابی را که بدست آورد بدین قرار است: کربلایی محمد تقی – میرزا محمد تقی خان – مستوفی نظام – وزیر نظام – امیر نظام – امیر کبیر – امیر اتابک اعظم (شوهر خواهر ناصرالدین شاه نیز شد.)
محمد تقی پسر کربلایی قربان ،آشپز میرزا عیسی قائم مقام اول بود که در خانه قائم مقام تربیت یافت ودر اوایل جوانی به سمت منشی قائم مقام اول به خدمت مشغول شد و مورد عنایت رجل سیاسی دانشمند قرار گرفت و بعداً در دستگاه قائم مقام دوم نیز مورد توجه واقع شد تا جایی که وی را همراه هیاتی سیاسی به روسیه فرستاد و در نامه ای در مورد هوش و نبوغ میرزا تقی خان چنین نوشت:((خلاصه این پسر خیلی ترقیات دارد و قوانین بزرگ به روزگار می گذارد . باش تا صبح دولتش بدمد. ))
در این ماموریت که برای عذر خواهی از قتل گریبایدوف که در ایران رخ داده بود ، انجام می شد ، از تزار روسیه معذرت خواست و طوری عمل نمود که مورد تایید و پسند  تزار و دربار ایران قرار گرفت . امیرکبیر در سفر به روسیه به مؤسسات فرهنگی ، نظامی و اجتمایی آنجا توجه نمود و به این فکر بود که راه ترقی ایران نیز داشتن دانشگاه و تشکیلات نظامی و فرهنگی منظم است.

 
دومین مأموریت  وی رییس هیات سیاسی ایران به ارزنة الروم برای حل اختلاف مرزی بین ایران و امپراتوری عثمانی بود . در این مأموریت که  نزدیک به دو سال طول کشید علاوه بر آشنایی با زد و بندهای سیاسی شرق و غرب با دلیری خاصی توانست اختلاف مرزی را به نفع ایران خاتمه دهد و خرمشهر و اراضی وسیع طرف چپ اروند رود را که مورد ادعای عثمانی ها بود به ایران ملحق کرد . این اقدام و پیشنهادات مفید امیرکبیر مورد عناد و حسادت حاجی میرزا آغاسی قرار گرفت .چون محمد شاه مرد ، ناصرالدین میرزا که قصد حرکت به تهران و نشستن بر تخت سلطنت را داشت نمی توانست حتی هزینه سفر خود و همراهان را به تهران بدهد .در این هنگام که امیرکبیر که در تبریز وملقب به امیر نظام بودبا ضمانت شخصی پول فراهم کرد و ناصرالدین شاه را به تهران  آورد اما درباریان حتی مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه که در زد و بندهای سیاسی خارجی دست داشت مخالف امیر بودند ، ولی ناصرالدین شاه هر روز بر مرتبه و مقامش می افزود تا آنجا که ملقب به امیر کبیر و صدراعظم گردید. در مدت کوتاهی که امیرکبیر صدراعظم بود (در حالی که ناصرالدین شاه در آغاز سلطنت فقط 16 سال داشت ) با نبوغ خاص و احساسات پر شور میهن پرستی خود اقداماتی بس ارزنده کرد.
نخست به امنیت داخلی پرداخت .سالار را که در خراسان گردنکشی می کرد و از جانب روس ها و انگلیس ها  حمایت می شد سرکوب کرد.  در نامه هایی که به نمایندگان سیاسی و نظامی روس می نوشت و در جواب هایی که می داد ، دلیری و ثباط رای  میهن پرستی موج میزد.
امیرکبیر اقدامات فراوانی در دوره کوتاه صدارت خود به شرح زیر نمود:

_     ایجاد امنیت و استقرار دولت

_     تنظیم قشون ایران به سبک اروپایی

_     ایجاد کارخانه اسلحه سازی

_     اصلاح امور قضایی

_     جرح و تعدیل محاضر شرع

_     تاسیس چاپارخانه

_     تاسیس دارالفنون

_     نشر علوم جدید

_     فرستادن ایرانیان به خارج برای تحصیلات و تدریس در ایران

_     استخدام استادان خارجی و تصمیم به جایگزینی آنها با ایرانیان

_     ترویج ترجمه و انتشار کتب علمی

_     ایجاد روزنامه و انتشار کتاب

_     ترویج ساده نویسی و لغو القاب

_     بنای بیمارستان و رواج تلقیح عمومی آبله

_     مرمت ابنیه تاریخی

_     مبارزه با فساد و ارتشاء تقویت بنیه اقتصادی کشور

_     ترویج صنایع جدید

_     فرستادن صنعتگر به روسیه و مقابله صنعتی با روسیه توسط دست توانای استادکاران اصفهانی

_     استخراج معادن

_     بسط فلاحت و آبیاری

_     توسعه تجارت داخلی و خارجی

_     کوتاه کردن دسته اجانب در امور کشور

_     تعیین مشی سیاسی معینی در سیاست خارجی

_     اصلاح امور مالی وتعدیل بودجه

اقدامات مذکور در واقع شامل همه شئون کشوری می شد . با لغو یا کسر مقرری ها و مستمری ها ، عده ای با وی دشمن شدند اما چون همین که قبلاً دیر به دست صاحبان آن می رسید در روزگار امیر مرتباً بدانها داده می شد ، تا حدی آنها را راضی کرد. وضع بودجه مملکتی سر و صورتی یافت تا جایی که امیرکبیر حقوق ناصرالدین شاه را نیز محدود کرد .
جلو بذل و بخشش های او را گرفت واگر حواله ای از شاه می رسید جواب می نوشت)) که اگر این پول پرداخت شود از بودجه بسیار کم می شود.)) در برقراری مستمری به اشخاص دولت های خارجی اعمال نفوذ می کرد تا به موقع بتوانند از وجود آنها در بروز شورش و آشوب و اخلال استفاده کنند .

در این نامه که ملاحضه می شود )) گاهی به خاک پای همایونی معلوم می شود فدوی در وجوه مخارج التفاتی قبله عالم مضایقه و خودداری می کند این قدر بر رای همایونی آشکار باشد که به خدا من جمیع عالم را برای راحتی وجود مبارک همایونی می خواهم اگر گاهی جسارتی شود از این راه است . میخواهد که خدمت شما از جهت پول مخارج لازمه معطل نماند....... خود فدوی دیناری به احدی نخواهد داد . آن وجه را که باید به مردم بدهید به مخارج لازمه قشون پادشاهی می دهید . قبله عالم انشاءالله عیدی مرحمت می فرمایید .... زیاده جسارت نمی ورزد . ))

امیرکبیر علاوه بر وصول مالیات معوقه و افزودن به درآمد دولت بر توسعه کشاورزی و تجارت نیز افزود ، از اسراف و تبذیرها جلوگیری می کرد . در گماشتن افراد صالح و صدیق بر سر کارها و طرد اشخاص نالایق اهتمام بسیار می نمود . با متحدالشکل کردن سپاه ایران – کارخانه اسلحه سازی در ایران تاسیس کرد که روزانه1000 تفنگ می ساخت.  در بسط فرهنگ و استخدام استادان خارجی دقت بسیار میکرد و برای استخدام استادان شرایط خاصی وضع نمود .در چاب و انتشار کتب و تاسیس روزنامه وقایع اتفاقیه کوشش بسیار نمود .
اقدامات انقلابی و ملی امیرکبیر سبب شد که گروهی استفاده جو ، بنای تحریک نسبت به وی بگذرانند تا جایی که فرمان عزل و قتل امیرکبیر را از ناصرالدین شاه گرفتند او را در حمام فین کاشان در ربیع الاوّل سال 1268 توّسط حاجی علی خان  حاجب الدوله کشتند.