خاستگاه زرتشت

از این پیامبر ایرانی‌ در یشت‌های‌ کهن‌ سخن‌ می‌آید که‌ در «ایران‌ویج (اَریّانَ و یَوچَه)» در ساحل‌ رود «دائیتی» در سرزمین‌ قبایل‌ ایرانی‌ زاده شد. در زامیادیشت‌ زیستگاه‌ زرتشت‌ را در ناحیه‌ ئی می‌داند که‌ در آن‌ دریاچه‌ «کوسَویّ» (که ممکن است همان دریاچه هامون باشد) است‌. به هر تقدیر ناحیه‌ «ایران‌ویج» گاه‌ خوارزم^[۲۲] پنداشته‌ می‌شود و گاه‌ آن را آذربایجان‌^[۲۳] و بعضاً به سبب مراسمی‌ مذهبی‌ که‌ در ستایش‌ «اَرُدویسورااناهیتا» می‌شود آن را در سیستان^[۲۴] ذکر کرده‌اند.همچنین هندشناسانی مانند مایکل ویتزل سرزمین اصلی وی را کوهستان های سرد افغانستان مرکزی دانسته‌اند^[۲۵].در هر صورت زرتشت‌ از سرزمینی‌ کهنی‌ برخاست‌ که‌ مردمانش‌ آریایی‌ بودند.

تبار و خانواده زرتشت

مسعودی ضمن بیان سلسله نسب زرتشت، جد پدری زرتشت را فردی به نام پورشسف دانسته است . مادر او دُغدو و پدر وی پوروش اسپ نام داشتند^[۲۶]. نام خانوادگی زرتشت اسپنتمان (زرتوشتره سپیتامه) بود^[۲۷] . پوروشَسْب اِسپَنْتْمان مردی دانشور و درستکار بود. دغدو دختر فری‌هیم‌رَوا از خاندانی نژاده و دینور بود. حاصل ازدواج پوروشسب و دغدو پنج پسر بود و زرتشت سومین آن‌هاست.^[۲۸]
زرتشت سه بار ازدواج کرده بود. نام زن نخست و دوم او ذکر نشده است؛ زن سوم او هووی نام داشته، از خاندان هووگوه و بنابر روایات سنتی دختر فرشوشتره (فرشوشتر) بوده است.
زن نخست او پسری به نام ایسَت‌واسْتَرَه و سه دختر به نام‌های فرینی و ثریتی و پورچیستا داشت.^[۲۹] در گاتاها از ازدواج دختر سوم خود یاد می کند و روایات بعدی، شوهر او را جاماسپه (جاماسب) می نامد. از همسر دوم زرتشت، دو پسر به نام‌های اورْوْتَتْ‌نَرَه و هْوَرْچیثْزَه به دنیا آمده؛^[۳۰] و ظاهراً از زن سوم فرزندی نداشته است.^[۳۱]
نخستین کسی که به زرتشت ایمان آورد، میدیوی مانگهه (میدیو ماه) بود، که فروردین یشت^[۳۲] از او نام می برد. وی در روایات سنتی، پسر عموی زرتشت به شمار آمده است.^[۳۳]
هر یک از فرزندان زرتشت وظایفی عمده بردوش داشتند. به عبارت دیگر پسر ارشد او نخستین موبد موبدان، پسر دوم نخستین رئیس و افسر رزمیان و پسر سوم، رئیس طبقه‌ی برزیگران بوده‌است.
لفظ اشو که به معنی مقدس روحانی و جسمانی راستی و درستی است و در اوستا زیاد آمده‌است صفت یا عنوان پیغمبر می‌باشد. به طوری که در اکثر جاهای اوستا آمده صفت اشو از جانب اهورا مزدا به زرتشت اختصاص یافته و دیگر مقامی بالاتر از آن نیست که آفریده‌ای از جانب آفریدگار بخشنده، به خطاب اشوئی مخاطب شود. اشوزرتشت را از دودمان مه‌آبادیان نامیده‌اند.

زندگی زرتشت

روایت باستانی بر آن است که زرتشت در سن پانزده‌سالگی نزد آموزگاری به شاگردی پرداخت و از او کشتی دریافت کرد. ^[۳۴] پس از اعلام پیامبری، زرتشت به شمال خاوری ایران آن روزگار یعنی منطقه بلخ کوچ کرد. در آن‌جا از گشتاسب خواست تا به آیین وی درآید؛ گشتاسب پس از مشورت با جاماسپ و فرشوشتر آیین تازه را پذیرفت.^[۳۵] و زرتشت توانست دین خود را گسترش دهد.

 دشمنان زرتشت

گاتاها از برخی دشمنان شخصی زرتشت، مانند بندو و گرهمه نام می‌برد^[۳۶] که همیشه مانعی در برابر او بودند^[۳۷]. بنابراین، وی از قبیله خود می گریزد^[۳۸] و به کی گشتاسب، فرمانروای بلخ، پناه می برد.^[۳۹] در قسمتی از سرودها، نام کاوی، کرپان و اوسیج یک‌جا در زمره دشمنان آیین زرتشتی آمده‌است.^[۴۰] دیگر از دشمنان که پیامبر از وی یاد می‌کند، مردی به نام بندوه است^[۴۱] بندوه سمت کهانت و روحانیت داشته‌است.^[۴۲] گرهما نیز، از دیویسنان و کاهنان آیین قدیم بوده‌است. در گاثاها، از دشمنی به نام گئوتاما نیز نام برده شده‌است. دشمنان زرتشت بر اساس این آیین کسانی هستند که از کشاورزی گریزان بوده و به شکارورزی علاقه‌مند بودند؛ و گاوها را قربانی کرده و یا به آن‌ها آسیب می‌رساندند؛ گروهی دیگر نیز کسانی که دست از آیین کهن بازنداشته بودند.

کشته شدن زرتشت

زرتشت در سن ۷۷ سالگی در روز خور یا یازدهم اردیبهشت ماه (به نقل از متن پهلوی زادسپرم) در نیایشگاه بلخ بدست یک تورانی به نام توربراتور کشته شد^[۴۳].
فحوای کلام شاهنامه فردوسی دلالت بر مرگ توأم با خشونت زرتشت، در هنگام حمله‌ی ارجاسب به بلخ، در این شهر می کند.^[۴۴]

زرتشت در هنگام یورش ناگهانی قبایل تور در بلخ به دست یک تورانی کشته شد.^[۴۵] در کتاب های پهلوی نام قاتل وی توربرادروش یادشده است.^[۴۶]

فلسفه زردتشت

چنین گفت زرتشت: «سخن‌ها را بشنوید و با اندیشه روشن در آن‌ها بنگرید و راهی را که باید در پیش گیرید برای خود برگزینید، از آن دو مینوی همزادی که در آغاز آفرینش در اندیشه و انگار پدیدار شدند، یکی نیکی را می‌نمایاند و دیگری بدی را؛ و میان این دو، دانا راستی را برمی‌گزیند و نادان دروغ را»^[۴۷]

وی در الهام‌های خود گیتی را ستیزی کیهانی بین اشا (درستی-برای توضیحات بیشتر توضیحات را ببنید) و دروغ می‌بیند.مفهوم اصلی اشا (که بسیار ظریف و تفسیر آن فقط به طور مبهم ممکن است) بنیاد تمام عقیده‌های دیگر زردتشتی مانند اهورامزدا٫ خلقت ٬ وجودیت ٬ و اراده آزاد است.این مفهوم بزرگ‌ترین اهدایی است که زردتشت به فلسفه دینی کرده است. دلیل آفرینش انسان مانند دیگر آفرینش‌ها نگهداری از درستی است .این هدف با مشارکت زنده در زندگی و گفتار ٬ پندار و کردار نیک دست یافتنی خواهد شد. عنصر‌های فلسفه زردتشت از طریق تاثیر آن بر یهودیت و افلاطون گرایی میانی وارد فلسفه غرب شده است و به عنوان یکی از نخستین وقایع کلیدی در پیشرفت فلسفه شناخته می شود.^{[۴۸] [۴۹]}

شناخت غربی ها از زردتشت (زردتشت از دیدگاه آیین های دیگر)

از دیدگاه اسلام

از آنجا که اسلام، صریحاً ایمان به پیامبران گذشته را همردیف به پیامبر اسلام اعلام کرده است^[۵۰]، زرتشت هم یک پیامبر الهی شناخته شده است. چنان که قرآن، در سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷، زرتشتیان را مجوس نامیده است و در ردیف پیروان ادیان آسمانی آورده است.
آیه ۲۹ سورهٔ توبه نیز بر این امر گواه است. در برخی احادیث اسلامی از زرادشت به عنوان پیامبر مجوس نام برده شده است.^[۵۱] بنابر این، از دیدگاه اسلام، زرتشت پیامبری از جانب خداوند است که دارای کتاب آسمانی بوده است. زرتشت نیز خود را پیامبر دانسته است، آنجا که می‌گوید: «اهورامزدا، مرا برای راهنمایی در این جهان برانگیخت؛ و من از برای رسالت خویش، از منش پاک تعلیم یافتم.»^[۵۲]

 از دیدگاه آیین مانی

آیین مانی زردتشت را از سیر پیامبرانی مانند بودا و عیسی می دانست که مانی در قله آن بود.دوگانه‌انگاری اخلاقی زردتشت که جهان را در جنگی حماسی بین نیروهای پلید و نیک می دید به آیین مانی نیز راه یافته است.آیین مانی عناصر دیگری را نیز از مزدیسنا قرض گرفته است هر چند بیشتر آنها یا از تعلیمات خود زردتشت نیستند یا کاربرد آنها در آیین مانی بسیار متفاوت با کاربرد آنها در مزدیسنا است.^[۵۳][۵۴]

از دیدگاه آیین بهایی

در آیین بهایی زردتشت پیامبر دانسته شده و مکانی هم تراز ابراهیم ٫ موسی ٫ بودا ٫ کریشنا ٫ عیسی ٫ محمد دارد. شوقی افندی زمان وی را ۱۰۰۰ سال قبل از تولد عیسی می داند.^[۵۵]

چیستی نگاره زرتشت

آنچه امروز،از سیمای اشوزرتشت گسترش دارد،کم‌وبیش برداشتی است از حجاری منسوب به پیامبر آریایی در تاق بستان کرمانشاه.^[۵۶] هر چند اندکی از نگاره‌های اخیر زردتشت وی را در حال انجام کارهایی افسانه‌ای نشان می‌دهد، اما معمولاً نقش‌های وی را در حالی که لباسی سفید به تن دارد به نقش می‌کشند. گاهی هم بارسوم در دست دارد (که نماد روحانی بودن است) یا کتابی که به اوستا تفسیر می‌شود. گاهی نیز وی با گرزی (ورزا) کشیده می‌شود که میله‌ای آهنی با سری مانند گاو است. همچنین در بعضی از نقاشی‌ها وی را با دستی بلند شده و انگشتی که برای یادآوری کردم نکته‌ای بلند کرده است می‌کشند.وی به سختی به حالتی کشیده است که مستقیماً به بیننده خیره شود و بیشتر نگاهش به طرف دیگری است مانند این که در جستجوی خداوند است.وی همیشه با ریشی قهوه‌ای و رنگ چهره‌ی کم رنگ کشیده شده است.

زرتشت درمنابع باستانی

در کتب کشف شده در نجع حمادی به سال ۱۹۴۵ رساله کاملی به زبان قبطی تحت عنوان زوستریانوس کشف شد. توضیح محتوای این کتاب به صورت رمزی در سه جمله خلاصه شده بود: "کلمات حقیقت زوستریانوس، خدای حقیقت، کلمات زرتشت"^[۵۸] البته محتوای این کتاب بیشتر گنوسی و نامرتبت با زرتشتی اعلام شده است.

توضیحات

·         اشا:اشاوهیشتا (اردیبهشت) asha vahishta: که به معنای راستی (داد) والا‌ست. اشا وهیشتا، راستی جهانی، و قانون دگرگون ناپذیریی است که آفرینش را نظم می‌دهد. اشا نشانه‌ی خواست اهورایی است. اشا راه راستی است و پویندگان آن راه، به خوشبختی (او‌شتا) می‌رسند. در گات‌ها "وهیشتامن‌" و "اشاوهیشتا‌" بیشتر جاها با هم آمده‌اند هرچند که از اشا بیشتر نام برده شده است. اشا در خرد اهورا مزدا پدید آمده و با راستی و داد یکی است از این رو اشاوهیشتا به معنی گوهر داد هم هست. دین زرتشتی، دین راستی و داد است که همه‌جا با دروغ در جنگ است از این رو اشا، گوهر دین زرتشتی هم هست^[۵۹]

پانویس

1.       ↑ رودیگر اشمیت، «نام زرتشت». دانشنامهٔ ایرانیکا (انگلیسی).

2.       ↑ همانجا.

3.       ↑ همانجا.

4.       ↑ «زرتشت». دانشنامهٔ بریتانیکا (انگلیسی).

5.       ↑ http://www.avesta.org/znames.htm

6.       ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroaster#cite_note-Jackson_1899_130_131-15

7.       ↑ http://www.avesta.org/znames.htm

8.       ↑ ^ a b Schlerath 1977, pp. 133-135.

9.       ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroaster

10.   ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroastrian_festivals

11.   ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroaster#cite_note-Jackson_1899_130_131-15

12.   ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroaster#endnote_6000BCEnone

13.   ↑ خراسان یزرگ مهد آیین زرتشت، ص ۶۸.

14.   ↑ همانجا، ص ۶۸.

15.   ↑ یسنا (جلد اول) جزوی از نامهٔ مینوی اوستا، گزارش پورداود، ص ۷۹

16.   ↑ رحیم زاده، نوربخش، مقاله‌ی با عنوان نخستین پیامبر توحیدی، نشریه وهومن، شماره ۱۳، سال ۱۳۷۷ خورشیدی

17.   ↑ مزداپرستی در ایران قدیم، ص ۲۴.

18.   ↑ خراسان بزرگ مهد آیین زرتشت، ص ۶۹.

19.   ↑ همانجا، ص ۷۱؛ و دیدی نو از دین کهن (فلسفه زرتشت)، ص ۱۳۳

20.   ↑ دیدی نو از دین کهن (فلسفه زرتشت)، ص ۱۳۳

21.   ↑ شرح همه در این مختصر نمی‌گنجد، اما ر. ک. به: مزداپرستی در ایران قدیم، ص ۲۴، و خراسان یزرگ مهد آیین زرتشت، صص ۷۴-۶۸.

22.   ↑ Elton L. Daniel, The History of Iran. 2001. ISBN 0-313-30731-8

23.   ↑ G. Gnoli, Zoroaster's time and homeland, Naples, 1980

24.   ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546704/Sistan

25.   ↑ M. Witzel, "The Home Of The Aryans", Festschrift J. Narten = Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, Beihefte NF 19, Dettelbach: J.H. Röll 2000, 283-338. Also published online, at Harvard University (LINK)<>

26.   ↑ آبان یشت، ۱۸؛ یسنای ۹ بند ۱۳؛ وندیداد، فرگرد ۱۹: ۴، ۶ و ۴۶. و پیامبر از یاد رفته، (ضمیمه کتاب خراسان بزرگ مهد آیین زردشت، ص ۱۳۱)؛ همچنین مری بویس، تاریخ کیش زرتشت، ج ۱، ص ۳۸۴

27.   ↑ یسنا، هات ۲۹، بند ۸

28.   ↑ گزیده‌های زادسپرم، فصل ۹، بند ۳ به بعد

29.   ↑ یسنای ۵۳، بند ۳؛ یشت ۱۳، بند ۱۳۹.

30.   ↑ یشت ۱۲، بند ۹۸

31.   ↑ خراسان مهد آیین زرتشت، صص ۱۴ و ۱۵

32.   ↑ یشت ۱۳، بند ۹۵

33.   ↑ خراسان مهد آیین زرتشت، صص ۱۵ و ۱۶

34.   ↑ تاریخ جامع ادیان، ص ۱۰۳

35.   ↑ گرفته از اوستا، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، تهران ۱۳۷۴ ص ۱۰۴۶

36.   ↑ یسنای ۴۹ بند ۱ و ۲

37.   ↑ دین‌های ایرانی، ص ۱۰۰

38.   ↑ خراسان یزرگ مهد آیین زرتشت، ص ۱۶؛ به نقل از : یسنای ۴۱ بند ۱

39.   ↑ همانجا، ص ۱۶؛ مهدیزاده کابلی یادآور می‌شود که در منابع دوره‌ی اسلامی، از جمله شاهنامه فردوسی و زرتشنامه، درگاه گشتاسب را در بلخ ذکر کرده‌اند.

40.   ↑ یسنا ۱۲:۳۲

41.   ↑ یسنا ۴۹:۲

42.   ↑ گاثاها ۱۲:۴

43.   ↑ «پیامبر از یاد رفته». (سخنی چند پیرامون زرتشت)، وبگاه کابل‌نامه.

44.   ↑ پیامبر از یاد رفته، ص ۱۴۶ ؛ هاشم رضی نیز می نویسد: «زرتشت در این جنگ به دست یکی از تورانیان کشته شد.» راهنمای دین زرتشتی، ص ۸

45.   ↑ همانجا، ص ۱۴۵؛ به نقل از: ایران، آیین و فرهنگ، ص ۱۴۰

46.   ↑ همانجا، ص ۱۴۷

47.   ↑ مهدیزاده کابلی، دروغ بزرگ، چاپ دوم - ۲۰۰۶، ص ۱؛ به نقل از: گاتاها، سروده سی‌ام، بندهای دوم و سوم

48.   ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroaster#Philosophy

49.   ↑ Blackburn, Simon (1994). "Philosophy", The Oxford Dictionary of Philosophy. Oxford: Oxford University Press, 405.

50.   ↑ قرآن، سورهٔ بقره آیه ۲۸۶

51.   ↑ الاحتجاح ص ۳۴۶ و قصص الانبیاء جزایری باب ذکر نبی المجوس

52.   ↑ پیامبر از یاد رفته، ص۱۸۲

53.   ↑ Zaehner, Robert (1972), Zurvan: A Zoroastrian Dilemma, New York: Biblo and Tannen

54.   ↑ Widenren, Geo (1961), Mani and Manichaeism, London: Weidenfeld and Nicolson

55.   ↑ http://bahai-library.com/articles/buck.zoroaster.html

56.   ↑ هفته‌نامه امرداد، شماره‌ی ۱۸۴،رویه‌ی ۵

57.   ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Zoroaster#cite_note-Blackburn-16

58.   ↑ Sieber, John (1973), “An Introduction to the Tractate Zostrianos from Nag Hammadi”,P.234, Novum Testamentum 15 (3): 233-240

59.   ↑ دیدی نو از دین کهن (فلسفه زرتشت)؛ دکتر فرهنگ مهر

منابع

·         بخش خاستگاه برگرفته از زرتشت کیست؟

·         ابراهیم پورداوود؛ گات‌ها، قدیمی‌ترین قسمتی از نامه مینوی اوستا، تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۰۵.

·         اوستا، گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران.

·         مهدیزاده کابلی، خراسان بزرگ مهد آیین زرتشت، مشهد: نشر نوند، چاپ اول - ۱۳۸۱، ISBN 964-6824-26-9.

·         کریستن سن، آرتور، مزداپرستی در ایران قدیم، ترجمهٔ دکتر ذبیح الله صفا، تهران: انتشارات هیرمند، چاپ چهارم، ۱۳۷۶.

·         مهر، فرهنگ، دیدی نو از دین کهن (فلسفه زرتشت)، تهران: جامی، ۱۳۸۰.

·         هاشم رضی، راهنمای دین زرتشتی، تهران: سازمان انتشارات فروهر، ۱۳۵۲.

برگرفته از «http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA